voorjaarssprint

6. Solargrafie van een voorjaarssprint

Enkele weken geleden schreef ik een blog over de wisseling van het lichtseizoen en ik beweerde dat de zon op 4 februari aan haar voorjaarssprintje begint. Dit leverde mooie reacties op, variërend van nieuw inzicht in de achtergrond van de traditie van franse pannenkoeken tijdens Maria Lichtmis tot verzoeken voor meer uitleg over het tempo van de zon. Over franse crêpes wil ik een andere keer gaan schrijven en ik deins ervoor terug om in mijn blogs wetenschappelijke uitleg te geven over de gevolgen van de scheve stand van de aardas. Dat lukt me niet in een paar honderd woorden. Maar dan schiet Jan Koeman mij te hulp. Jan is meesterfotograaf van lichtverschijnselen aan het hemelgewelf en hij stuurde mij de verbluffende resultaten van een project dat uitblinkt in schoonheid en eenvoud.

Jan startte enkele jaren geleden bij de Volkssterrenwacht in Middelburg het project Solargrafie. Zo’n 100 deelnemers werden uitgedaagd om met behulp van slechts een bierblikje, wat ductape, een speld en wat ouderwets lichtgevoelig fotopapier in 10 stappen een foto van de zon te maken. Stap 1: Deksel netjes van blikje afdraaien met blikopener, blikje leegdrinken en schoonmaken; 2: Blikje meenemen naar ‘donkere kamer’; 3: Velletje lichtgevoelig fotopapier onder in blikje bevestigen; 4: Deksel op blikje bevestigen met ductape; 5: Heel klein gaatje in deksel prikken en gaatje afplakken; 6: Blikje op 21 december of 21 juni buiten stevig bevestigen met het gaatje op het zuiden gericht en gaatje openen; 7: Blikje na 6 maanden verwijderen; 8: Fotopapier uit blikje halen. Het beeld is ‘negatief’; 9: Fotonegatief scannen; 10: Met fotobewerkingsprogramma een ‘fotopositief’ beeld maken en klaar is Kees.

Foto Jan Koeman Solargraph Kloetinghe 2012

Foto Jan Koeman, Solargraph Kloetinge 2012,      klik voor vergroting

Je gelooft je ogen niet! Het project leverde fantastische foto’s op en het haalde de landelijke pers. Je ziet in één oogopslag de loop van de zon langs de hemel gedurende 6 maanden (de foto hier links is gemaakt met een sluitertijd van 5 maanden, van 25 december tot einde mei). Op iedere heldere dag laat de zon een lichtspoor op het fotopapier achter; iedere volgende dag net een beetje hoger dan de vorige.

Terug naar het voorjaarssprintje van de zon. Op de foto zie je (*) dat de verhoging van de top van het lichtspoor in de eerste 6 à 7 weken (tussen 25 december en begin februari) heel gering is ten opzichte van eenzelfde periode daarna (begin februari tot 2e helft maart). Je ziet dat de zon als het ware vanaf begin februari meer dan 2 maal zo hard rent als in de weken daarvoor. Om dit voorjaarssprintje te begrijpen kan je beter één mooie foto van Jan bekijken dan tien blogs lezen. En ga vooral naar zijn website voor nog veel meer fraaie foto’s.

Dank je wel, Jan!

(*) Natuurlijk zie je hier een vertekend beeld: het papier zit een beetje gekromd in het blikje, maar met de uitleg daarover zou deze blog toch nog wetenschap worden.

26 februari 2014

3. Lichtseizoenswisseling

bas 057

foto Wim Vermaak

Hoe je de wisseling van het lichtseizoen ook zou willen markeren, begin februari, precies halverwege midwinter en het lentepunt, verandert er iets in het daglicht. De katholieke kalender bijvoorbeeld markeert dit moment als Maria Lichtmis (1) en in het Keltische jaarwiel werd dit omslagpunt aangeduid als Imbolc. De drie donkere maanden zijn achter de rug. Tussen begin november en eind januari is de dagelijkse verandering in daglengte zo gering, dat je het verschil nauwelijks waarneemt. Maar eind januari, begin februari merk je ineens dat de daglengte toeneemt. Het valt als eerste op aan de kleine dingen, vooral bij helder weer: je doet de gordijnen ’s avonds net iets later dicht, of ’s morgens vroeg bij het vertrek van je dagelijkse forensentrein begint het al een beetje te dagen. Vandaag, 4 februari, begint de zon aan haar voorjaarssprintje als opmaat naar de zomer. Tot 21 maart zit zij in een versnelling, daarna neemt haar versnelling weer langzaam af. Op 10 februari bijvoorbeeld komt de zon al ruim een kwartier eerder op (08.06 u) dan op 1 februari (08.22 u) en in de weken daarna gaat het nog harder.

Niet alleen neemt de daglengte weer toe, het is ook alsof vanaf begin februari de algen op de stammen van eikenbomen in de zon groener zijn dan in de maanden daarvoor en er meer goud in het zacht geel van de hazelaarkatjes zit. Er komt meer kleur in het landschap en de intensiteit van het licht neemt toe, waardoor schaduwen zich verscherpen en je meer contrast ziet. Tenslotte voel je het ook, de zon krijgt weer kracht, zij staat merkbaar hoger aan de hemel.

Gisteren hielp het weer een handje mee om lijfelijk waar te nemen dat er een nieuw lichtseizoen is aangebroken. Om 07.15 u was het tintelend fris en de hemel rond Venus begon al voorzichtig te kleuren. Tot een uur of 11 bleven beschaduwde velden wit berijpt, maar vogels oefenden hun eerste zang (1e vinkenslag gehoord, 1e grote lijster, 1e merel, roffelende spechten), bijen haalden hun eerste verse stuifmeel en rond het middaguur at ik mijn maal in de koesterende zon. Een oude man op zijn fiets begroette mij hartelijk met een enthousiast “Geniet ervan!”. Hijzelf genoot zichtbaar en zeker niet minder dan ik van het nieuwe licht. Ook hij was op weg.

(1) Maria Lichtmis (2 februari) gaat niet zozeer over de terugkeer van het daglicht als wel over de viering van het Joodse offer van Maria, 40 dagen na de geboorte van haar eerstgeboren zoon Jezus (Lucas 2: 22-35). En Jezus is de metafoor voor het licht.

4 februari 2014