landschap

9. Boombevrijdingsdag

Deze blog draag ik op aan mijn dochter Ida

20 km rechte weg ancienne voie romaine tussen Vittel en Mrtigny les Bains

GR7 ten noorden van Martigny-les-Bains
klik voor vergroting

Het is 9 maart 2014 en wandelend over een oude Romeinse weg in N.-O. Frankrijk lees ik het landschap. De weg loopt over een afstand van ruim 20 km kaarsrecht door het open land, van heuveltop naar heuveltop en zij biedt magnifieke vergezichten. Je ziet voor je hoe het landschap er in de Romeinse tijd uit gezien zou kunnen hebben: aan weerszijden van de weg een greppel, dan een één of twee kilometer brede strook bouwland om vanaf de weg goed zicht te hebben, en achter dat bouwland dichte bossen en af en toe een vallei met uitzicht op een groepje boerderijen. De (romaanse) kerkjes zijn van later datum. De 2000 jaar oude fundering van de weg is nog geheel intact en her en der zichtbaar. Zelfs het plaveisel lijkt op sommige plaatsen origineel. Het Romeinse motto was ‘alsmaar rechtdoor’ en door de lichte glooiingen nodigt de weg uit om bewandeld te worden. Voor Caesar’s troepen gold: ‘Mijlen maken!’.

Net als overal elders in Europa vindt ook in La Lorraine schaalvergroting in de landbouw en kaalslag in het landschap plaats. Perceelsgrenzen worden geslecht, bosjes, hagen en overhoekjes worden ‘opgeruimd’, maar ondanks dat vind ik het landschap ter plekke nog bijzonder fraai. Het weer helpt hier zeker mee, zo ook de talloze Alouettes des champs, waarvan het gezang contrasteert met de eindeloze stilte. Opeens doemt er in de verte een lange rij recent aangeplante vruchtbomen op, in de berm van deze millennia-oude weg. Ze staan er precies zoals ze er moeten staan, denk ik: ver genoeg van het wegprofiel om beladen karren (sorry, tractoren) niet te hinderen en vanuit de verte versterken ze prachtig het beeld van de kaarsrechte weg. Kan je je in dit landschap iets mooiers voorstellen dan de aandacht die geschonken wordt aan de verfraaiing ervan? Een verfraaiing bovendien, die zonder enige twijfel past in de eeuwenoude traditie van vruchtbomen langs de weg?

Dichterbij gekomen zie ik dat er allerlei soorten tussen zitten: appels, peren, mirabellen, kweeperen, kersen, tientallen van elke soort. Welke vruchtbomen hebben die Romeinen van destijds allemaal over hun rijk verspreid? Deze bomen zijn een jaar of drie geleden aangeplant en mijn wandelgenoot en ik mijmeren over het aanplanten van vruchtbomen langs alle grote wandelroutes en pelgrimspaden dwars door Europa, bij wijze van routemarkering. En dan valt mijn oog op de knellende boombanden. Dit mooie initiatief lijkt in de kiem gesmoord te worden! De nazorg voor de jonge bomen in de jaren na de aanplant is achterwege gebleven en de dunne stammetjes worden intussen in hun diktegroei zodanig geremd dat de kroon het loodje gaat leggen. De nieuwe sapstroom komt al op gang, de knoppen zwellen reeds, maar sommige exemplaren zijn al helemaal klem gegroeid in de boomband die bedoeld was om stevigheid te bieden. Dit schreeuwt om verlossing!

boombevrijding langs ancienne voie romaine tussen Vittel en Mrtigny les Bains (2)boombevrijding langs ancienne voie romaine tussen Vittel en Mrtigny les Bains (12)Ik kan het niet laten en ik ga bomen bevrijden. Van enkele tientallen exemplaren die stevig genoeg zijn om zonder steunpaal de wind te trotseren, verwijder ik de knellende banden. Bij sommige trek ik ook de steunpaal omver, omdat die tegen de bast aanschuurt en wonden veroorzaakt. En zonder dat ik het me in eerste instantie bewust ben, verbind ik me door deze handeling met deze bomen, met deze Romeinse weg, met dit stukje Frankrijk. Tevreden kijk ik terug op het resultaat en de verzamelde boombanden hang ik op aan de laatste boompaal. Voldaan na gedane zaken verlang ik naar een volgende wandeling over deze weg, over een jaar of 5. Dan wil ik zien hoe fier en dik de bomen erbij staan; bomen die een beetje ‘mijn bomen’ zijn geworden.

8. Landschap lezen

Over het jezelf verbonden kunnen voelen met een landschap

GR 507 tussen Estrennes en Domjulien

Tussen Estrennes en Domjulien,
GR507, Lorraine.
Klik voor vergroting

Wandelen biedt je bij uitstek de gelegenheid om het landschap te lezen. Gaandeweg heb je volop de tijd om de vorm van het buitenste laagje van de aardkorst in je op te nemen, om de kleur en de structuur van de bodem te beoordelen, om waterstromen te volgen, om de verkaveling te bekijken en om logica in het paden- en wegenpatroon te ontdekken. Natuurlijk helpt het je wanneer je vooraf een beetje kennis hebt opgedaan: zaken waar je geen kennis van hebt neem je immers nauwelijks waar. (Hierin schuilt het geheim van de goede reisleider: hij weet iets wat jij niet weet, ziet daardoor meer dan jijzelf en slaagt er daardoor in de voor hemzelf triviale waarnemingen tot iets bijzonders voor jou te maken.) Al wandelende vorm je jezelf een beeld van de wijze waarop mensen ter plekke in de loop van de geschiedenis hun omgeving vorm hebben gegeven en hoe ze dat vandaag de dag nog steeds doen. En uiteindelijk begrijp je misschien iets van je eigen plaats en rol in dat landschap en zie je het effect van je eigen voetafdruk.

Of je het nu wilt of niet, alleen al door aanwezig te zijn heb je effect op een landschap. Soms is dat effect relatief groot en onomkeerbaar, maar meestal lijkt het effect weg te vallen in de ruis van de onnoemelijke aantallen andere factoren. Maar toch, het pad dat je bewandelt blijft een pad mede doordat jij het beloopt. Net zo goed als een akker een akker blijft omdat die jaar in jaar uit als akker bewerkt wordt. Wanneer je je bewust bent van de effecten van je aanwezigheid op het jou omringende landschap, dan ervaar je tevens dat je er integraal onderdeel van uit maakt (en van de hele wereld daar omheen, maar daar gaat deze blog niet over). Zonder jouw aanwezigheid is een landschap een ander landschap en landschap lezen is aldus ook je eigen geschiedenis lezen.

Toch is dit rationele, fysisch-geografische en sociaal-geografische begrip van een landschap, dit vermogen tot het lezen ervan nog niet voldoende om jezelf met een landschap te kunnen verbinden, om jezelf er in opgenomen te voelen. Om te beginnen verhoud jij je niet alleen tot het landschap, maar verhoudt het landschap zich ook tot jou. En die wederkerigheid is lang niet altijd welgevallig; in het ene type landschap voel je je immers veel meer thuis dan in het andere. Factoren als schoonheid, jezelf geborgen kunnen voelen, de diversiteit in vegetatie, fauna en cultuurhistorische elementen en het jezelf kunnen herkennen in die cultuurhistorie, spelen een grote rol in de gastvrijheid die je als wandelaar in een landschap ervaart. Daarnaast vraagt het je verbonden kunnen voelen met een landschap ook om actieve betrokkenheid, om het uitvoeren van gerichte handelingen. Ik denk dat de mate waarmee je je verbonden kan voelen met een landschap rechtevenredig toeneemt met de inspanningen die je in dat landschap verricht. Lopen is daarom zo’n goede manier om je ermee te verbinden; veel meer dan fietsen en oneindig veel meer dan autorijden. En het wordt natuurlijk echt iets anders wanneer je arbeid verricht in dat landschap, wanneer je zorg en aandacht besteedt aan datgene wat zich in dat landschap afspeelt. Bomen planten bijvoorbeeld. Hoe moet dat zijn voor families die al generaties lang op één en dezelfde plek wonen? Als voorbijganger tel je dan nauwelijks mee.

18 maart 2014