landschap lezen

8. Landschap lezen

Over het jezelf verbonden kunnen voelen met een landschap

GR 507 tussen Estrennes en Domjulien

Tussen Estrennes en Domjulien,
GR507, Lorraine.
Klik voor vergroting

Wandelen biedt je bij uitstek de gelegenheid om het landschap te lezen. Gaandeweg heb je volop de tijd om de vorm van het buitenste laagje van de aardkorst in je op te nemen, om de kleur en de structuur van de bodem te beoordelen, om waterstromen te volgen, om de verkaveling te bekijken en om logica in het paden- en wegenpatroon te ontdekken. Natuurlijk helpt het je wanneer je vooraf een beetje kennis hebt opgedaan: zaken waar je geen kennis van hebt neem je immers nauwelijks waar. (Hierin schuilt het geheim van de goede reisleider: hij weet iets wat jij niet weet, ziet daardoor meer dan jijzelf en slaagt er daardoor in de voor hemzelf triviale waarnemingen tot iets bijzonders voor jou te maken.) Al wandelende vorm je jezelf een beeld van de wijze waarop mensen ter plekke in de loop van de geschiedenis hun omgeving vorm hebben gegeven en hoe ze dat vandaag de dag nog steeds doen. En uiteindelijk begrijp je misschien iets van je eigen plaats en rol in dat landschap en zie je het effect van je eigen voetafdruk.

Of je het nu wilt of niet, alleen al door aanwezig te zijn heb je effect op een landschap. Soms is dat effect relatief groot en onomkeerbaar, maar meestal lijkt het effect weg te vallen in de ruis van de onnoemelijke aantallen andere factoren. Maar toch, het pad dat je bewandelt blijft een pad mede doordat jij het beloopt. Net zo goed als een akker een akker blijft omdat die jaar in jaar uit als akker bewerkt wordt. Wanneer je je bewust bent van de effecten van je aanwezigheid op het jou omringende landschap, dan ervaar je tevens dat je er integraal onderdeel van uit maakt (en van de hele wereld daar omheen, maar daar gaat deze blog niet over). Zonder jouw aanwezigheid is een landschap een ander landschap en landschap lezen is aldus ook je eigen geschiedenis lezen.

Toch is dit rationele, fysisch-geografische en sociaal-geografische begrip van een landschap, dit vermogen tot het lezen ervan nog niet voldoende om jezelf met een landschap te kunnen verbinden, om jezelf er in opgenomen te voelen. Om te beginnen verhoud jij je niet alleen tot het landschap, maar verhoudt het landschap zich ook tot jou. En die wederkerigheid is lang niet altijd welgevallig; in het ene type landschap voel je je immers veel meer thuis dan in het andere. Factoren als schoonheid, jezelf geborgen kunnen voelen, de diversiteit in vegetatie, fauna en cultuurhistorische elementen en het jezelf kunnen herkennen in die cultuurhistorie, spelen een grote rol in de gastvrijheid die je als wandelaar in een landschap ervaart. Daarnaast vraagt het je verbonden kunnen voelen met een landschap ook om actieve betrokkenheid, om het uitvoeren van gerichte handelingen. Ik denk dat de mate waarmee je je verbonden kan voelen met een landschap rechtevenredig toeneemt met de inspanningen die je in dat landschap verricht. Lopen is daarom zo’n goede manier om je ermee te verbinden; veel meer dan fietsen en oneindig veel meer dan autorijden. En het wordt natuurlijk echt iets anders wanneer je arbeid verricht in dat landschap, wanneer je zorg en aandacht besteedt aan datgene wat zich in dat landschap afspeelt. Bomen planten bijvoorbeeld. Hoe moet dat zijn voor families die al generaties lang op één en dezelfde plek wonen? Als voorbijganger tel je dan nauwelijks mee.

18 maart 2014